تعداد و عمق گمانه ها برای انجام آزمایش خاک در هر استان متفاوت است.
مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان ایران در زمینه تعیین تعداد و عمق گمانه ها اندکی ابهام دارد.
لذا هر استان به صورت جداگانه دستورالعمل هایی برای انجام آزمایش خاک ارائه کرده اند.
در ادامه به بررسی و معرفی تعداد گمانه های لازم جهت انجام تست خاک و عمق هر یک در استان های مختلف می پردازیم:
عمق و تعداد گمانه ها در تهران
تعداد گمانه در محل یک پروژه شهری در تهران با توجه به جدول زیر تعیین می گردد:
حداقل تعداد و عمق گمانه ها در استان تهران
با توجه به جدول بالا، ساختمان های مورد مطالعه در شهر تهران، به سه دسته کلی تقسیم بندی می شوند:
1- ساختمان های با سطح اشغال کمتر از 300 مترمربع
اگر مساحت پایین ترین زیرزمین یک ساختمان کمتر از 300 متر مربع باشد، لازم است در محل آن پروژه دو گمانه ماشینی و یک چاه دستی حفر شود.
عمق چاه دستی باید تا تراز پی باشد.
عمق گمانه ماشینی باید دو برابر کوچکترین ضلع ساختمان به علاوه عمق گودبرداری باشد.
تبصره: اگر عمق گودبرداری بیش از 10 متر باشد، لازم است دو چاهک دستی حفاری شود.
(این مورد بسیار نادر است)
2- ساختمان های با سطح اشغال بیش از 300 و کمتر از 1000 متر مربع
این ساختمان ها بزرگتر هستند.
تعداد و عمق گمانه در آن ها بیشتر از دسته اول است.
لازم است در محل این پروژه ها سه گمانه ماشینی و دو چاهک دستی حفاری شود.
عمق گمانه های ماشینی 1.5 برابر کوچکترین ضلع ساختمان به علاوه عمق گودبرداری است.
عمق گمانه های دستی، تا تراز پی می باشد.
تبصره: اگر عمق گودبرداری بیش از 10 متر باشد، به ازای هر ده متر، یکی به تعداد چاهک های دستی اضافه می شود.
(در عمل بسیار به ندرت اتفاق می افتد)
3- ساختمان هایی با سطح اشغال بیش از 1000 متر مربع
این ساختمان ها، مساحت زیربنای بیش از 1000 متر مربع دارند.
در عمل ساختمان های بزرگی محسوب می شوند.
در محل این پروژه ها باید به ازای هر هزار متر، یک گمانه ماشینی حفر کرد.
با توجه به مورد شماره 2 می دانیم که پروژه ای با زیربنای تا هزار متر نیاز به سه گمانه دارد.
حال اگر مساحت بیش از 1000 بود، می شود چهار تا.
اگر بیش از 2000 بود، می شود پنج تا.
همینطور الی آخر.
در این پروژه ها لازم است سه چاهک دستی حفاری شود.
تبصره: اگر عمق گودبرداری بیش از 10 متر باشد، باید چهار چاهک دستی حفاری شود.
عمق گمانه ماشینی باید مساوی طول کوچکترین ضلع ساختمان به علاوه عمق گودبرداری باشد.
عمق گودبرداری یا تراز پی چگونه بدست می آید؟
در دستورالعمل بالا، چند مرتبه راجع به عمق گودبرداری یا تراز پی صحبت کردیم.
اما عمق گودبرداری چگونه به دست می آید؟
تراز پی یا عمق گودبرداری، به فاصله کف فونداسیون ساختمانی که قرار است احداث شود با صفر-صفر خیابان گفته می شود.
معمولا در ساختمان های بدون زیرزمین، این مقدار منفی یک است.
در ساختمان های با یک طبقه زیرزمین، این مقدار منفی چهار است.
به طورمشابه در ساختمان های با دو طبقه زیرزمین، این مقدار منفی هفت است.
برای اطلاع از مقدار دقیق گودبرداری در هر ساختمان، باید به نقشه معماری آن سازه مراجعه کرد.
حداقل فاصله افقی بین دو گمانه
حفاری ها باید به نوعی باشد که دو گمانه بیشترین فاصله را از هم داشته باشند.
حداقل فاصله افقی گمانه ها و چاهک های مطالعات صحرایی مطابق با بند الف بند 2-4-3-2-7 مبحث 7 مقررات ملی ساختمان، باید حدود 15 تا 60 متر باشد.
در شرایطی که به علت محدودیت فضا، امکان تامین حداقل فاصله افقی 15 متر گمانه های ماشینی نمی باشد، حفر گمانه های ماشینی تا حداکثر فاصله ممکن در پروژه معادل فاصله افقی 8 متر بصورت ماشینی بلامانع می باشد.
در غیر اینصورت می بایست جهت تامین فاصله افقی، بقیه گمانه ها بصورت دستی حفاری گردند.
یا گزینه های دیگری مانند حفاری در پیاده روی جلوی ملک با حداکثر فاصله 2 متر از ملک و یا انجام مطالعات تکمیلی، در برنامه شرکت خدمات آزمایشگاهی قرار گیرد.
اگر فضا کافی نباشد:
باتوجه به ابلاغ لزوم رعایت ضوابط و مقررات کاوش های صحرائی براساس ویرایش سال 1400 مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان، در شرایطی که به علت محدودیت فضا، امکان تامین حداقل فاصله افقی 15 متر جهت حفاری گمانه های اصلی نمی باشد، حفرگمانه ها تا حداکثر فاصله ممکن در پروژه معادل فاصله افقی 5 متر بلامانع می باشد.
درغیراینصورت می بایست جهت تامین فاصله افقی از گزینه های دیگری مانند حفاری در پیاده روی جلوی ملک با حداکثر فاصله 2 متر از بر ملک و یا انجام مطالعات تکمیلی، در برنامه شرکت خدمات آزمایشگاهی قرار گیرد.
در خصوص ارائه مستندات فاصله افقی گمانه ها، صرفاً برای گمانه های اصلی نسبت به یکدیگر و یا چاهک های دستی شناسایی گود نسبت به یکدیگر می باشد.
رعایت فاصله افقی حداقل 15 متر برای چاهک های دستی شناسایی گود نسبت به گمانه های اصلی، الزامی نمی باشد.
لیکن رعایت فاصله افقی خود چاهک های شناسایی گود نسبت به یکدیگر الزامی می باشد.
حداقل عمق و تعداد گمانه در مازندران
قوانین جدید حفاری در استان مازندران مطابق شکل زیر است:
تعداد و عمق گمانه برای انجام آزمایش خاک در مازندران
قبلا عمق گمانه ها و تعداد هر کدام از گمانه های اکتشافی برای انجام تست خاک در استان مازندران با استفاده از جدول زیر صورت می گرفت:
| تعداد سقف |
سطح اشغال (متر مربع) |
| کمتر از 300 |
بین 301 تا 500 |
بین 501 تا 750 |
| 5 |
10+20 |
10+15+20 |
10+20+25 |
| 6 |
15+23 |
10+15+25 |
10+15+30 |
| 7 |
15+26 |
10+15+30 |
10+20+33 |
| 8 |
20+30 |
10+20+33 |
15+20+36 |
| 9 |
20+33 |
10+20+33 |
15+20+36 |
| 10 |
20+33 |
15+20+36 |
15+25+40 |
1- ساختمان هایی با مساحت سطح اشغال کمتر از 300 متر مربع
در این ساختمان ها لازم است دو گمانه حفاری شود.
عمق هر کدام از گمانه ها با توجه به تعداد سقف آن ساختمان می تواند متفاوت باشد.
مثلا در یک ساختمان 8 طبقه ای که مساحت سطح اشغال آن 150 متر مربع است، باید دو گمانه به عمق های 20 و 30 متر، زیر تراز پی حفاری شود.
2- ساختمان هایی با مساحت بیش از 300 و کمتر از 750 متر مربع
برای انجام مطالعات ژئوتکنیک در محل این پروژه ها، باید سه گمانه حفاری شود.
عمق هر کدام از این سه گمانه، با توجه به تعداد سقف آن ساختمان متفاوت خواهد بود.
به عنوان مثال برای انجام تست خاک در محل ساختمان 6 طبقه ای که مساحت زیربنای آن 630 متر مربع است، باید سه گمانه به عمق های 10، 15 و 30 متر، زیر تراز پی حفاری شود.
برای ساختمان های بالای 10 طبقه و یا ساختمان هایی که مساحت سطح اشغال آنها بیش از 750 متر مربع است، باید به مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان مراجعه نمایید.
تعداد و عمق گمانه ها در مشهد
ضوابط آزمایش خاک در استان خراسان به ویژه در شهر مشهد ، به این شکل است که تعداد و عمق، به صورت جداگانه تعیین می شود.
در ابتدا لازم است مطابق شکل زیر، تعداد گمانه های لازم جهت انجام تست خاک تعیین شود:
تعداد و عمق گمانه برای انجام آزمایش خاک در مشهد
در جدول بالا داریم:
B: عرض موثر سطح اشغال بر حسب متر است
D: عمق گودبرداری بر حسب متر
n: سطح اشغال منهای هزار، تقسیم بر هزار برای شرایطی که سطح اشغال بیش از هزار متر مربع باشد
m: عمق گودبرداری منهای ده، تقسیم بر ده برای شرایطی که عمق گود بیش از ده متر باشد
قبلا عمق گمانه ها مطابق دو جدول زیر تعیین می شد.
سازمان نظام مهندسی استان خراسان رضوی، برای تعیین عمق گمانه، دو جدول ارائه می کند.
یکی برای ساختمان های با پی نواری، دیگری ساختمان هایی با پی گسترده.
عمق گمانه ها برای پی های نواری
| عمق گمانه اضافی (سازه نگهبان) |
عمق گمانه زیر پی (متر) |
تعداد سقف |
| 1.5 برابر عمق گودبرداری |
10 |
1 و 2 و 3 |
| 15 |
4 و 5 |
| 20 |
6 و 7 |
| 25 |
8 و 9 و 10 |
همانطور که در جدول بالا ملاحظه می گردد، برای تعیین عمق گمانه، برای ساختمان هایی با پی نواری، باید تعداد طبقات ساختمان را بدانیم.
مثلا برای ساختمان 7 طبقه، لازم است 20 متر گمانه زیر پی و 1.5 برابر عمق گودبرداری برای گمانه اضافی حفاری شود.
اما برای ساختمان هایی که فونداسیون آنها گسترده است، دیگر نمی توان از جدول بالا استفاده کرد.
عمق گمانه ها برای پی های گسترده
جدول زیر برای محاسبه عمق گمانه در ساختمان هایی با پی گسترده به کار می رود.
| عمق گمانه اضافی (سازه نگهبان) |
عمق گمانه زیر پی (متر) |
عرض پی (B) |
| 1.5 برابر عمق گودبرداری |
20 |
بین 5 تا 10 متر |
| 25 |
بین 10 تا 15 متر |
| 30 |
بین 15 تا 20 متر |
| 35 |
بین 20 تا 25 متر |
| 40 |
بین 25 تا 30 متر |
| 45 |
بین 30 تا 35 متر |
| 55 |
بین 35 تا 40 متر |
همانطور که در شکل بالا ملاحظه می گردد، برای تعیین عمق گمانه برای ساختمان هایی که فونداسیون آن ها گسترده است، دیگر تعداد سقف مهم نبوده و لازم است عرض پی را بدانیم.
به عنوان مثال برای ساختمانی که پی گسترده به عرض 18 متر دارد، لازم است 30 متر گمانه زیر پی و 1.5 برابر عمق گودبرداری برای سازه نگهبان، حفاری شود.
آیین نامه تعداد و عمق گمانه در قزوین
یکی از شهر هایی که اخیرا شاهد رشد ساخت و ساز بوده و لزوم انجام آزمایش خاک در آن حس می شود، شهر قزوین است.
لذا سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قزوین، جدولی مطابق جدول زیر ارائه کرده که بدین شرح است:
| تعداد سقف |
سطح اشغال |
نوع حفاری |
عمق گمانه |
| 5 |
کمتر از 300 |
دستی |
12 |
| 6 |
کمتر از 300 |
ماشینی |
15 |
| 7 |
کمتر از 300 |
ماشینی |
18 |
| 8 |
کمتر از 300 |
ماشینی |
22 |
| 9 |
کمتر از 300 |
ماشینی |
25 |
| 10 و بالاتر |
کمتر از 300 |
ماشینی |
20 و 30 |
با توجه به جدول بالا برای تعیین عمق و تعداد گمانه ها برای انجام آزمایش خاک، لازم است سطح اشغال و تعداد سقف های ساختمان را بدانیم.
به عنوان مثال اگر بخواهیم ساختمان 6 طبقه ای به مساحت 200 متر مربع بسازیم، باید یک گمانه ماشینی به عمق 15 متر حفاری کنیم.
در خصوص عمق گمانه ها و تعداد آنها در استان قزوین ، لازم است به نکات زیر توجه شود:
- برای ساختمان های کمتر از چهار طبقه که مساحتی کمتر از 300 متر مربع دارند، نیاز به حفاری گمانه نیست.
لذا می توان به بازدید های میدانی بسنده کرد.
- برای ساختمان هایی با مساحت بین 300 تا 1000 متر مربع، یک گمانه به تعداد گمانه های جدول فوق اضافه می شود.
- عمق و تعداد گمانه در ساختمان هایی که مساحت بیش از 1000 متر مربع دارند، بر اساس مبحث هفت مقررات ملی با نظر مهندس مشاور ژئوتکنیک تعیین میشود.
- حداقل نصف گمانه ها به صورت خشک و نصف دیگر به روش آبشویی انجام شود.
ضوابط آزمایش خاک در اردبیل
سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اردبیل، برای تعیین تعداد و عمق گمانه ها، ساختمان ها را به دو دسته تقسیم می کند.
دسته اول ساختمان های 6 و 7 طبقه.
دسته دوم ساختمان های هشت طبقه و بیشتر.
تعداد گمانه و عمق هریک از آنها مطابق جدول زیر تعیین می گردد:
|
سطح اشغال |
تعداد گمانه |
| ساختمان 6 و 7 طبقه |
0 تا 200 متر مربع |
2 گمانه |
| بیش از 200 متر مربع |
3 گمانه |
| ساختمان 8 طبقه و بیشتر |
0 تا 200 متر مربع |
2 گمانه |
| بیش از 200 متر مربع |
3 گمانه |
در جدول بالا عمق گمانه اول به عمق کمترین بعد ساختمان می باشد.
گمانه های دیگر به عمق نفوذ یک متر در خاک بکر حفاری می شوند.
شایان ذکر است برای ساختمان های 6 و 7 طبقه حداقل یکی از گمانه ها باید 7 متر باشد.
برای ساختمان های 8 طبقه و بیشتر، حداقل عمق یکی از گمانه ها باید 12 متر باشد.
عمق و تعداد گمانه ها در تبریز
در استان آذربایجان شرقی، تعداد و عمق گمانه ها برای انجام آزمایش خاک مطابق جدول زیر تعیین می شود:
| تعداد طبقات |
عمق گمانه ماشینی |
| زیر 7 طبقه |
15 |
| 7 و 8 و 9 |
20 |
| 10 |
22 |
| 11 |
25 |
برای تعدادطبقات بیش از 11، باید حفاری ماشینی طبق رابطه زیر محاسبه شود:
4.5 برابر S به توان 0.7 به علاوه D
که در آن منظور از S تعداد طبقات است.
و حرف D به معنای عمق قرارگیری فونداسیون است.
تحت تمام شرایط، عمق گمانه دستی 2 متر است.
اگر ساختمانی دارای زیرزمین بود، به ازای هر زیرزمین، سه متر به عمق گمانه های جدول فوق اضافه می شود.
جدول بالا، برای ساختمان های با مساحت زیربنای حداکثر 300 مترمربع تدوین شده است.
در صورتیکه مساحت زیربنا بین 300 تا 1000 متر مربع باشد، یک گمانه به تعداد گمانه های فوق اضافه می شود.
اگر مساحت زیربنا بیش از 1000 مترمربع باشد، به ازای هر 1000 مترمربع، یک گمانه به گمانه های جدول بالا اضافه خواهد شد.
تعداد و عمق گمانه ها در ارومیه
در استان آذربایجان غربی، تعداد گمانه ها مطابق جدول تعیین تعداد گمانه ها در مبحث هفتم مقررات ملی تعیین می شود.
اما عمق گمانه ها (H) اندکی متفاوت است.
لذا مطابق جدول زیر محاسبه می شود:
| عرض پی کمتر از 15 متر |
1.5B و حداکثر 2.5N |
| عرض پی بین 15 تا 20 متر |
1.25B و حداکثر 2.5N |
| عرض پی بیش از بیست متر |
B و حداکثر 2.5N |
در جدول بالا نمادها به صورت زیر تعریف می شود:
- H به معنای عمق گمانه
- B به معنای عرض ساختمان
- N به معنی تعداد طبقات ساختمان
بدین معنا که اگر عرض ساختمانی کمتر از 15 متر بود، باید ابتدا 1.5 برابر عرض ساختمان را محاسبه کنیم.
سپس 2.5 برابر تعداد طبقات را حساب کنیم.
هر کدام بیشتر بود به عنوان عمق گمانه در نظر بگیریم.
عمق گمانه اول، نباید کمتر از 15 متر باشد.
حتی اگر حین حفاری به سنگ برخورد کرده باشد.
در گمانه های دوم به بعد، در صورت برخورد با سنگ، لازم است حداقل سه متر حفاری داخل سنگ ادامه یابد.
مقادیر مندرج در جدول، مقدار حفاری زیر تراز پی است.
پس اگر زیرزمین یا گودبرداری داشتیم، باید عمق گود به مقادیر مندرج در جدول اضافه شود.
حداقل عمق چاه دستی، ماکزیمم مقدار سه پارامتر زیر است:
- عمق خاک دستی
- عمق گودبرداری
- سه متر
در صورتیکه زمین از نوع تیپ یک یا دو باشد، باید حفاری حداقل تا عمق سی متری در یکی از گمانه ها ادامه یابد.
برای تشخیص تیپ خاک می توانید از آزمایش SPT استفاده کنید.
ضوابط عمق و تعداد گمانه در گیلان
حداقل عمق گمانه و همچنین تعداد گمانه هایی که باید در مطالعات ژئوتکنیک یک پروژه ساختمانی در استان گیلان انجام شود، مطابق جدول زیر انتخاب می گردد:
| ردیف |
نوع ساختمان |
تعداد گمانه |
عمق گمانه |
| 1 |
ساختمان با 4 سقف
مساحت بیش از 300
دارای زیرزمین |
1 |
15 |
| 2 |
ساختمان با 5 سقف
مساحت کمتر از 300 |
1 |
20 |
| 3 |
ساختمان با 5 سقف
مساحت بین 300 تا 1000
دارای زیرزمین |
2 |
15 و 20 |
| 4 |
ساختمان بین 6 تا 8 سقف
مساحت کمتر از 300 |
2 |
20 و 25 |
| 5 |
ساختمان بین 6 تا 8 سقف
مساحت بین 300 تا 1000
دارای زیرزمین |
3 |
15 و 20 و 25 |
| 6 |
ساختمان بیش از 8 سقف |
3 |
بزرگترین مقدار دوبرابر عرض پی و 40 متر |
انواع ساختمان ها در استان گیلان
در استان گیلان، ساختمان ها از نظر انجام آزمایش خاک به شش دسته تقسیم می شوند:
دسته اول
ساختمان های 4 طبقه ای که بیش از 300 مترمربع مساحت دارند و دارای زیرزمین هستند.
برای انجام تست خاک در این ساختمان ها، باید یک گمانه 15 متری حفر کرد.
دسته دوم
ساختمان های 5 طبقه که مساحت سطح اشتغال آنها کمتر از 300 متر مربع باشد.
در این قبیل پروژه ها باید یک گمانه 20 متری حفر نمایید.
دسته سوم
ساختمان های 5 طبقه ای که مساحت سطح اشغال آنها بین 300 تا 1000 متر مربع باشد.
در این دسته از پروژه ها باید دو گمانه با عمق های 20 و 15 متر حفاری شود.
دسته چهارم
ساختمان های 6 طبقه، 7 طبقه و 8 طبقه ای که مساحت سطح اشغال آن کمتر از 300 متر مربع باشد.
برای انجام آزمایش خاک در این پروژه ها باید دو گمانه حفاری شود.
عمق گمانه ها در این دسته از پروژه ها 20 و 25 متر است.
دسته پنجم
ساختمان های 6 طبقه، 7 طبقه و 8 طبقه ای که مساحت سطح اشغال آن بین 300 تا 1000 متر مربع باشد.
این پروژه ها نیازمند سه گمانه به عمق های 15 و 20 و 25 متر هستند.
دسته ششم
ساختمان های بیش از 8 طبقه
برای انجام مطالعات آزمایشگاهی در این پروژه ها باید 3 گمانه حفاری شود.
عمق گمانه ها بزرگترین مقدار دو برابر عرض پی و 40 متر می باشد.
یک مثال کاربردی
در این بخش همراه با ذکر یک مثال، به شما آموزش دادیم که چطور می تونید تعداد و عمق گمانه ها برای آزمایش خاک ساختمان خود را تعیین کنید.
ویدئو زیر را به دقت مشاهده کنید.
اگر در این خصوص سوالی داشتید در بخش نظرات بپرسید.
ضوابط سایر استان ها
اگر به دنبال انجام آزمایش خاک در استانی هستید که آیین نامه و ضوابط آن در این متن نبود، می توانید به دو حالت عمل کنید:
1- از آیین نامه استان های دیگر استفاده کنید
مرجع اصلی آیین نامه های حفاری و آزمایش خاک در سراسر ایران، مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان است.
اغلب استان ها در واقع حرف واحدی را با شکل و شمایل مختلف بیان می کنند.
پس اگر در شرایط اضطراری، خواستید عمق و تعداد گمانه را مشخص کنید، می توانید از ضوابط استان های دیگر استفاده کنید.
2- به ما بگویید تا برایتان ارسال کنیم
اگر دنبال دستورالعمل حفاری در استان خاصی هستید که در این متن نیست، می توانید خیلی راحت در بخش کامنت ها در زیر همین مطلب آنرا به ما بگویید.
کارشناسان مربوطه خیلی سریع آن آیین نامه را در اختیارتان خواهند گذاشت.
محاسبه عمق چاه با سنگ
برای محاسبه عمق گمانه می توان از تکه ای سنگ استفاده کرد.
روش کار چنین است که سر متر یک سنگ کوچک می بندیم.
این کار باعث می شود، متر سنگین تر شود.
در نتیجه راحت تر به انتهای چاه برود.
با رسیدن سنگ به انتهای گمانه، متر از آن حالت کشیدگی در می آید.
با این روش می توانید به راحتی عمق چاه یا گمانه را به دست بیاورید.
در خصوص گمانه ها سوالی دارید؟
در صورتی که در خصوص تعیین حداقل تعداد گمانه و عمق هر یک سوالی دارید و یا با خواندن مطالب بالا ابهامی در ذهن شما ایجاد شد، می توانید در بخش کامنت ها در زیر همین مطلب آن را بپرسید.
کارشناسان مربوطه پاسخ شما را خواهند داد.
